Krótka historia Twierdzy Włocławek

Twierdza WłocławekRys historyczny umocnień wokół Włocławka jest niezwykle trudny z kilku względów. Najważniejsze z nich to brak materiałów źródłowych, map i rozkazów dotyczących budowy umocnień wokół miasta oraz brak opracowań historycznych na ten temat. Włocławek nie był typową „twierdzą”, nie toczyły się tutaj także zacięte walki w końcu II wojny światowej, więc historykom brakuje „motywacji” do zgłębienia tego tematu. Sam nie jestem historykiem, więc nie mam warsztatu ani wiedzy koniecznej do naukowego opracowania tematu, ale sądzę, że nawet podstawowe informacje pozwolą lepiej zrozumieć temat.

Włocławek od zawsze był ważnym miastem centralnej Polski, jest to jedno z najstarszych polskich miast, prężny ośrodek handlowy a przez dziesięciolecia także ważne miasto przemysłowe. Strategicznym atutem miasta była przeprawa przez Wisłę, co sprawiało, że Włocławek zawsze stanowił ważny punkt na wojskowych mapach. Na szczęście samo miasto nigdy nie stało się areną intensywnych działań wojennych z wyjątkiem obrony w czasie wojny polsko-bolszewickiej, kiedy to bohaterska obrona przeprawy nie pozwoliła agresorom podjąć próby zamknięcia pierścienia wokół Warszawy od strony zachodniej.

Włocławek nie odegrał większej roli w wojnie obronnej w 1939 roku, okupant zdobył te tereny dość łatwo i bardzo szybko przystąpił do realizacji swojej zbrodniczej polityki eksterminacji ludności żydowskiej i polskiej. Miasto i jego okolice zostały wcielone do III Rzeszy, rozpoczęły się wysiedlenia, wywózki, niestety nie brakowało także aktów ludobójstwa. O czasach wojny i okupacji powstało jednak dość opracowań, które w bardziej ode mnie fachowy sposób opisują ten czas.

Niestety w tych samych opracowaniach brakuje omówienia przygotowań hitlerowców do obrony Włocławka przed nacierającymi Wojskiem Polskim i Armią Czerwoną. Gdy do dowódców niemieckich zaczęło docierać, że nie uda im się zatrzymać tej ofensywy podjęto decyzję o budowie na terenie okupowanej Polski linii umocnień, których zadaniem byłoby zatrzymanie lub maksymalne opóźnienie ofensywy. Każde miasto miało stać się twierdzą, także Włocławek.

Jednak lata 1943 – 1945 dla III Rzeszy były okresem wypełnionym klęskami i porażkami. Nie był to czas sprzyjający potężnym inwestycjom w budowę umocnień, mimo to na szeroką skalę ruszyły prace, realizowane głównie niewolniczą pracą Polaków, choć wiele wskazuje na zaangażowanie także jeńców wojennych. Z powodu braku środków i materiałów budowlanych większość umocnień budowanych w tych czasach to rowy przeciwczołgowe, schrony ziemne i okopy, dlatego tak niewiele śladów tamtych umocnień pozostało do dzisiaj. Ale powstawały także trwalsze konstrukcje, betonowe schrony bojowe Ringstand 58c (zwane tobrukami) i to właśnie dzięki nim jesteśmy w stanie przynajmniej w zarysach odtworzyć szlak umocnień.

Włocławek stał się elementem tzw. linii B (dzielącej się na południe od miasta na linie B1 i B2) ciągnącej się od Torunia w kierunku południowym. Jej głównym celem było umocnienie linii wzdłuż Wisły oraz wzmocnienie linii obronnych między Wisłą i Wartą. Nie posiadam dokładnych informacji na temat daty rozpoczęcia prac przy budowie umocnień, ale powstały one w większości w roku 1944.

Umocnienia okolic Włocławka można podzielić na trzy zasadnicze części: pierścień wokół miasta, umocnienia linii Zgłowiączki oraz umocnienia linii Jezioro Gopło – Toruń. Pierścień wokół Włocławka nie ma jednolitego charakteru, od strony północno-wschodniej tworzą go zwarte punkty oporu, od strony południowo-wschodniej rysuje się wyraźna linia obronna, która następnie przechodzi w linię umocnień Zgłowiączki. Od zachodu natomiast miasto nie posiada mocnych umocnień, głównie umocnienia ziemne. Prawdopodobnie Niemcy sądzili, że Armii Czerwonej nie uda się łatwo okrążyć Włocławka, a nawet gdyby to się udało, znalazłaby się w kleszczach między Wisłą a niemiecką linią umocnień między Gopłem a Toruniem.

Od strony wschodniej linia umocnień wzdłuż Wisły łączy się z umocnieniami Płocka, do dziś można prześledzić bieg rowu przeciwczołgowego ciągnącego się lasami między tymi miastami. Analizując przebieg umocnień można stwierdzić, że Niemcy doskonale wykorzystali warunki terenowe, ubogie i prymitywne umocnienia dzięki swojemu strategicznemu umiejscowieniu byłyby naprawdę trudne do pokonania. W newralgicznych punktach powstały silnie punkty oporu ze wspomnianymi tobrukami, umiejscowionymi tak, że ich wykrycie i podejście do nich musiałoby być okupione znacznymi stratami. Przeprowadzając badania terenowe można dostrzec geniusz osób, które opracowały przebieg umocnień. Na szczęście Niemcom nie udało się wykorzystać potencjału „twierdzy Włocławek”, miasto zostało odbite tak samo łatwo jak zdobyte w 1939 roku. Bezużyteczne linie umocnień i schrony popadły w zapomnienie, rowy przeciwczołgowe zasypano (gdzie nigdzie jeszcze ich fragmenty stały się rowami melioracyjnymi, jedynie w lasach widać jeszcze ślady tych imponujących przeszkód terenowych). Podobny los spotkał ciągnące się kilometrami linie okopów.

Ostatnimi śladami są betonowe schrony, a i ich z roku na rok ubywa. Zaraz po wojnie niektóre wysadzono, inne zostały zakopane głęboko pod ziemną, część została wykopana np. przy wydobyciu piasku. Te znajdujące się w lesie zostały zupełnie zapomniane, nawet nie wszyscy leśnicy są w stanie z całą pewnością stwierdzić, że na im podległym terenie wiedzą o wszystkich sztukach. Ciężki los mają także te położone na polach, w większości są zupełnie zaśmiecone lub stały się miejscem składowania kamieni. Użytkownicy tych pól traktują je jako przeszkody i najchętniej pozbyliby się ich na zawsze. Niewielu jest takich, którzy traktują Ringstandy jako zabytki i ślady historii tych terenów.

Z przykrością trzeba stwierdzić, że większość mieszkańców Kujaw nie ma pojęcia o istnieniu dawnych umocnień, betonowych schronów nie odróżniają od studzienek melioracyjnych, nawet mijając je codziennie w drodze do pracy nie mają pojęcia o charakterze tych budowli, jak przez wiele lat robił to niżej podpisany...

Mariusz Pracki

Dodaj komentarz

Zachowaj kulturę i nie spamuj!
Komentarze będą opublikowane dopiero po zatwierdzeniu przez administratora.

Kod antyspamowy
Odśwież